Co to jest endometrioza?
Endometrioza jest przewlekłą chorobą, w której tkanka podobna do błony śluzowej macicy, czyli endometrium, występuje poza jamą macicy. Zmiany najczęściej pojawiają się w obrębie miednicy, między innymi na jajnikach, otrzewnej, jelitach czy w okolicy pęcherza, ale mogą występować również w innych częściach organizmu.
Zmiany związane z endometriozą mogą powodować stan zapalny, ból, powstawanie zrostów i torbieli oraz wpływać na funkcjonowanie narządów, w których się znajdują.
Przyczyny endometriozy
Dokładna przyczyna endometriozy nadal nie jest znana. Wiadomo, że w jej rozwoju może brać udział kilka czynników jednocześnie, między innymi predyspozycja genetyczna, działanie hormonów, procesy zapalne oraz sposób funkcjonowania układu odpornościowego.
Nie oznacza to jednak, że endometrioza pojawia się z powodu jednego konkretnego zaburzenia czy stylu życia. Nadal trwają badania nad tym, dlaczego u jednych kobiet choroba się rozwija, a u innych nie.
W rozwoju endometriozy ważną rolę odgrywają estrogeny, w tym estradiol. Zmiany najczęściej występują w obrębie miednicy, ale mogą pojawiać się także poza nią.
Czynniki ryzyka endometriozy
Nie wiadomo dokładnie, dlaczego u niektórych kobiet rozwija się endometrioza. Wiadomo jednak, że jej występowanie jest częstsze u kobiet, u których:
- endometrioza występowała u bliskich krewnych, np. matki lub siostry,
- pierwsza miesiączka pojawiła się wcześnie, przed 11. rokiem życia,
- cykle menstruacyjne są krótkie, czyli trwają mniej niż 27 dni,
- miesiączki są obfite lub trwają długo, np. ponad 7 dni.
Występowanie któregoś z tych czynników nie oznacza, że kobieta ma lub zachoruje na endometriozę. Podobnie ich brak nie pozwala jej wykluczyć. Znacznie ważniejsze od samych czynników ryzyka są objawy i ich przebieg.
Endometrioza – jakie są jej objawy?
Endometrioza nie zawsze daje wyraźne objawy. U części kobiet dolegliwości są niewielkie, u innych bardzo nasilone i mogą znacznie utrudniać codzienne funkcjonowanie.
Objawy endometriozy nie są charakterystyczne tylko dla tej choroby. Mogą przypominać między innymi zespół jelita drażliwego (IBS), zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS) czy inne choroby ginekologiczne. Zdarza się też, że endometrioza i inne schorzenia występują jednocześnie.
Do najczęstszych objawów endometriozy należą:
- bardzo bolesne miesiączki,
- ból w obrębie miednicy, również poza miesiączką,
- ból podczas lub po stosunku,
- ból podczas wypróżniania,
- ból podczas oddawania moczu,
- wzdęcia,
- zaparcia lub biegunki, szczególnie jeśli nasilają się w określonych momentach cyklu,
- obfite miesiączki,
- przewlekłe zmęczenie,
- trudności z zajściem w ciążę.
Objawy mogą występować zarówno cyklicznie, czyli nasilać się przed miesiączką lub w jej trakcie, jak i niezależnie od fazy cyklu. U niektórych kobiet są niewielkie, a u innych ból i pozostałe dolegliwości mogą znacznie utrudniać codzienne funkcjonowanie.
Jak boli endometrioza?
Ból przy endometriozie może wyglądać bardzo różnie. U jednej kobiety największym problemem są bardzo bolesne miesiączki, u innej ból pojawia się również pomiędzy miesiączkami.
Może to być:
- silny ból lub skurcze podczas miesiączki,
- ból w podbrzuszu i miednicy,
- ból podczas lub po stosunku,
- ból podczas wypróżniania,
- ból podczas oddawania moczu.
Warto zwrócić uwagę nie tylko na nasilenie bólu, ale również na to, kiedy się pojawia. Charakterystyczne może być jego powtarzanie się w określonych momentach cyklu, np. przed miesiączką lub w jej trakcie. Nie oznacza to jednak, że ból przy endometriozie musi występować wyłącznie podczas miesiączki. Może być również przewlekły i pojawiać się niezależnie od fazy cyklu.
Nietypowe objawy endometriozy
Endometrioza najczęściej kojarzona jest z bólem w podbrzuszu i bolesnymi miesiączkami, ale u części kobiet może dawać również mniej typowe objawy. Zależy to między innymi od miejsca, w którym znajdują się zmiany.
Do rzadszych objawów, na które zwracają uwagę wytyczne ESHRE (European Society of Human Reproduction and Embryology, czyli Europejskiego Towarzystwa Rozrodu Człowieka i Embriologii), należą:
- ból barku, szczególnie jeśli powtarza się w określonych momentach cyklu,
- ból w klatce piersiowej,
- cykliczny kaszel,
- duszność lub odma opłucnowa związana z miesiączką,
- bardzo rzadko krwioplucie,
- krew w moczu,
- bolesne krwawienie z odbytu,
- ból lub obrzęk blizny, który nasila się w czasie miesiączki.
Same te objawy nie oznaczają oczywiście endometriozy i mogą mieć wiele innych przyczyn. Warto jednak powiedzieć lekarzowi, jeśli któryś z nich regularnie pojawia się lub wyraźnie nasila w związku z cyklem menstruacyjnym.
Objawy jelitowe endometriozy
Endometrioza może powodować również dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Najczęściej są to:
- wzdęcia,
- zaparcia,
- biegunki,
- ból brzucha,
- ból podczas wypróżniania,
- uczucie rozpierania lub pełności w brzuchu.
Szczególną uwagę warto zwrócić na to, czy objawy jelitowe powtarzają się lub nasilają w określonych momentach cyklu, np. przed miesiączką lub w jej trakcie. Taki związek z cyklem może być ważną wskazówką diagnostyczną.
Objawy jelitowe endometriozy mogą przypominać zespół jelita drażliwego (IBS), ale oba problemy mogą też występować jednocześnie. Dlatego samo rozpoznanie IBS nie wyklucza endometriozy.
Objawy endometriozy ze strony pęcherza i układu moczowego
Endometrioza może powodować również dolegliwości ze strony pęcherza i układu moczowego. Mogą należeć do nich:
- ból podczas oddawania moczu,
- częste parcie na pęcherz,
- ból w podbrzuszu związany z napełnianiem pęcherza,
- nawracające dolegliwości przypominające zapalenie pęcherza,
- rzadziej krew w moczu.
Szczególnie ważne jest to, czy objawy powtarzają się lub nasilają w związku z cyklem menstruacyjnym. Sama obecność takich dolegliwości nie oznacza jednak endometriozy, ponieważ mogą mieć również wiele innych przyczyn.
Endometrioza a problemy z zajściem w ciążę
Endometrioza może utrudniać zajście w ciążę, ale nie oznacza automatycznie niepłodności. Wiele kobiet z endometriozą zachodzi w ciążę naturalnie, a u części choroba zostaje rozpoznana dopiero podczas diagnostyki problemów z płodnością.
Na płodność może wpływać między innymi lokalizacja zmian, obecność zrostów, torbieli endometrialnych oraz stopień zaawansowania choroby. Jeśli ciąża nie pojawia się mimo regularnych starań, warto omówić z lekarzem zarówno diagnostykę płodności, jak i możliwość endometriozy.
Czy objawy endometriozy zawsze nasilają się podczas miesiączki?
Nie. Objawy endometriozy często nasilają się przed miesiączką lub w jej trakcie, ale mogą występować również w innych momentach cyklu albo utrzymywać się przewlekle.
U części kobiet ból pojawia się także podczas owulacji, współżycia, wypróżniania czy oddawania moczu. Podobnie objawy jelitowe, takie jak wzdęcia, biegunka czy zaparcia, mogą mieć wyraźny związek z cyklem, ale nie muszą występować wyłącznie podczas miesiączki.
W diagnostyce ważne jest więc nie tylko to, czy objawy pojawiają się w czasie okresu, ale też czy powtarzają się według podobnego schematu w kolejnych cyklach.
Czy endometrioza może przebiegać bez objawów?
Tak. U części kobiet endometrioza może przez długi czas nie powodować wyraźnych dolegliwości albo objawy mogą być na tyle niewielkie, że nie wzbudzają podejrzeń.
Zdarza się, że choroba zostaje wykryta przypadkowo podczas innych badań lub dopiero w trakcie diagnostyki problemów z zajściem w ciążę.
Brak silnego bólu nie wyklucza więc endometriozy.
Czy silny ból oznacza bardziej zaawansowaną endometriozę?
Nie zawsze. Nasilenie bólu nie musi odpowiadać temu, jak rozległe są zmiany endometrialne.
U kobiety z niewielkimi zmianami ból może być bardzo silny, podczas gdy bardziej rozległa endometrioza może powodować stosunkowo niewielkie dolegliwości.
Dlatego stopnia zaawansowania choroby nie można ocenić tylko na podstawie tego, jak bardzo boli.
Kiedy warto podejrzewać endometriozę?
Endometriozę warto brać pod uwagę między innymi wtedy, gdy:
- miesiączki są bardzo bolesne i utrudniają normalne funkcjonowanie,
- ból pojawia się także poza miesiączką,
- występuje ból podczas lub po stosunku,
- wypróżnianie albo oddawanie moczu staje się bolesne, szczególnie podczas miesiączki,
- problemy jelitowe regularnie nasilają się w określonych momentach cyklu,
- występują trudności z zajściem w ciążę,
- pojawiają się nietypowe dolegliwości, które powtarzają się w związku z cyklem,
- objawy utrzymują się mimo leczenia innych podejrzewanych przyczyn.
Szczególnie istotny jest powtarzalny schemat objawów. Jeśli ból, problemy jelitowe, dolegliwości ze strony pęcherza lub inne objawy regularnie nasilają się przed miesiączką albo w jej trakcie, warto powiedzieć o tym ginekologowi.
Jak diagnozuje się endometriozę?
Ta ogólnoustrojowa choroba może być trudna do zdiagnozowania. Czas rozpoznania szacuje się na 7-12 lat! Ponadto u ponad 65% kobiet wstępna diagnoza jest błędna. Konsekwencją długotrwałej diagnozy jest wydłużenie leczenia.
Diagnostyka endometriozy zaczyna się od dokładnego wywiadu. Lekarz powinien zapytać między innymi o charakter bólu, jego związek z cyklem menstruacyjnym, objawy jelitowe i ze strony układu moczowego, ból podczas współżycia oraz problemy z płodnością.
Kolejnym etapem jest badanie ginekologiczne oraz najczęściej USG przezpochwowe. Badanie może pomóc wykryć między innymi torbiele endometrialne oraz niektóre postacie endometriozy głębokiej.
W wybranych przypadkach wykonuje się również rezonans magnetyczny miednicy lub specjalistyczne USG wykonywane przez osobę mającą doświadczenie w diagnostyce endometriozy.
Ważne jest jednak, że prawidłowe badanie ginekologiczne, USG czy rezonans magnetyczny nie zawsze wykluczają endometriozę. Dotyczy to szczególnie powierzchownych zmian, które mogą być trudne do uwidocznienia w badaniach obrazowych.
W niektórych sytuacjach lekarz może rozważyć laparoskopię, czyli zabieg pozwalający bezpośrednio obejrzeć narządy jamy brzusznej i miednicy oraz pobrać materiał do badania.
Czy prawidłowe USG wyklucza endometriozę?
Nie. Prawidłowy wynik USG nie wyklucza endometriozy. Szczególnie trudne do zobaczenia mogą być niewielkie i powierzchowne zmiany.
Dlatego wynik badania zawsze trzeba oceniać razem z objawami, wywiadem i pozostałymi elementami diagnostyki. Jeśli objawy są typowe lub bardzo nasilone, a USG jest prawidłowe, nie oznacza to automatycznie, że przyczyną dolegliwości nie może być endometrioza.
Czy rezonans magnetyczny wykrywa endometriozę?
Rezonans magnetyczny miednicy może być pomocny w diagnostyce endometriozy, szczególnie wtedy, gdy podejrzewa się endometriozę głęboką albo trzeba dokładniej ocenić rozległość zmian przed leczeniem.
Podobnie jak w przypadku USG, prawidłowy wynik rezonansu nie wyklucza jednak endometriozy. Nie wszystkie zmiany są widoczne w badaniach obrazowych, dlatego wynik MRI powinien być oceniany razem z objawami, badaniem ginekologicznym i pozostałymi elementami diagnostyki.
Czy laparoskopia jest konieczna do rozpoznania endometriozy?
Nie zawsze. Obecnie endometriozę można podejrzewać i prowadzić dalszą diagnostykę na podstawie objawów, badania ginekologicznego oraz badań obrazowych, takich jak USG przezpochwowe czy rezonans magnetyczny.
Laparoskopię rozważa się wtedy, gdy objawy nadal mocno sugerują endometriozę, mimo że badania obrazowe nie dają jednoznacznej odpowiedzi, albo gdy potrzebne jest leczenie operacyjne. Podczas zabiegu lekarz może bezpośrednio obejrzeć narządy miednicy, ocenić zmiany i w razie potrzeby pobrać materiał do badania histopatologicznego.
Do jakiego lekarza udać się z podejrzeniem endometriozy?
Pierwszym krokiem powinna być konsultacja ginekologiczna. Warto jednak szukać lekarza, który ma doświadczenie w diagnostyce i leczeniu endometriozy, szczególnie jeśli objawy trwają od lat, są nasilone albo dotyczą także jelit czy pęcherza.
Jeśli podejrzewana jest endometrioza głęboka, torbiele endometrialne lub zajęcie innych narządów, potrzebna może być konsultacja w ośrodku specjalizującym się w leczeniu endometriozy.
Na wizytę warto zabrać wcześniejsze wyniki badań i przygotować informacje o tym, kiedy pojawiają się objawy, czy mają związek z cyklem oraz jak wpływają na codzienne funkcjonowanie.
Jak przygotować się do wizyty u ginekologa?
Przed wizytą warto przez kilka tygodni lub cykli zapisywać swoje objawy. Taki dzienniczek może pomóc zauważyć zależności, które trudno wychwycić z pamięci.
Warto notować między innymi:
- dzień cyklu,
- nasilenie bólu i miejsce, w którym się pojawia,
- krwawienie,
- wzdęcia, biegunki lub zaparcia,
- ból podczas wypróżniania,
- objawy ze strony pęcherza,
- ból podczas współżycia,
- nietypowe objawy, np. ból barku czy klatki piersiowej,
- leki przeciwbólowe i ich skuteczność,
- wpływ objawów na pracę, sen i codzienne funkcjonowanie.
Szczególnie ważne jest zaznaczanie, czy dane objawy powtarzają się w podobnym momencie cyklu.
Jak endometrioza wpływa na codzienne życie?
Endometrioza może wpływać na wiele obszarów życia. Przewlekły ból, problemy jelitowe, zmęczenie czy trudności ze snem mogą utrudniać pracę, naukę, aktywność fizyczną i codzienne obowiązki.
Choroba może wpływać także na życie seksualne, relacje, samopoczucie i zdrowie psychiczne. U części kobiet dodatkowym obciążeniem są problemy z zajściem w ciążę albo wieloletnie szukanie przyczyny dolegliwości.
Nasilenie objawów jest bardzo indywidualne. U jednej kobiety endometrioza powoduje niewielkie dolegliwości, u innej znacząco ogranicza codzienne funkcjonowanie.
Jak leczy się endometriozę?
Leczenie endometriozy dobiera się indywidualnie, w zależności od objawów, wieku, planów dotyczących ciąży oraz tego, gdzie znajdują się zmiany i jak bardzo są nasilone.
W leczeniu stosuje się między innymi:
- leki przeciwbólowe,
- leczenie hormonalne, które może zmniejszać ból i aktywność choroby,
- leczenie operacyjne, jeśli jest potrzebne,
- leczenie niepłodności, jeśli endometrioza utrudnia zajście w ciążę.
Nie ma jednego sposobu leczenia, który będzie odpowiedni dla każdej kobiety. Czasem potrzebne jest połączenie kilku metod i ich zmiana w zależności od przebiegu choroby.
Czy dieta pomaga przy endometriozie?
Dieta nie leczy endometriozy i nie powinna zastępować diagnostyki ani leczenia. Może jednak wspierać ogólny stan zdrowia i u części kobiet pomagać w zmniejszaniu niektórych dolegliwości, szczególnie tych ze strony przewodu pokarmowego.
Sposób żywienia powinien być dopasowany do objawów i tolerancji konkretnych produktów. Nie każda kobieta z endometriozą potrzebuje eliminowania glutenu, nabiału czy stosowania diety low FODMAP.
Więcej o tym, co rzeczywiście wiadomo o żywieniu przy endometriozie, przeczytasz w artykule: „Dieta w endometriozie”.
Endometrioza a perimenopauza
Endometrioza najczęściej kojarzona jest z kobietami w wieku rozrodczym, ale jej objawy mogą utrzymywać się również w okresie perimenopauzy, czyli w latach poprzedzających menopauzę.
W tym czasie cykle mogą stawać się krótsze lub dłuższe, miesiączki mogą zmieniać swoją obfitość, a część objawów może się zmieniać razem z wahaniami hormonalnymi. Nie oznacza to jednak, że nowe lub nasilające się dolegliwości należy automatycznie przypisywać perimenopauzie.
Jeśli pojawiają się nowe krwawienia, silniejszy ból, wyraźne nasilenie objawów jelitowych lub inne niepokojące dolegliwości, warto omówić je z ginekologiem.
Co radzi dietetyk?
Jeśli od dłuższego czasu masz problemy z jelitami, bóle brzucha, wzdęcia, zaparcia czy biegunki i zauważasz, że objawy nasilają się przed miesiączką lub w jej trakcie, warto spojrzeć na nie szerzej.
W swojej pracy spotykam kobiety, które przez długi czas skupiają się wyłącznie na jelitach. Próbują kolejnych diet, eliminują następne produkty, leczą SIBO czy IBS, a objawy raz się zmniejszają, a później wracają. W takiej sytuacji nie zawsze rozwiązaniem jest jeszcze bardziej restrykcyjna dieta.
Warto zwrócić uwagę na cały przebieg objawów: kiedy się pojawiają, czy mają związek z cyklem, czy towarzyszy im ból podczas miesiączki, współżycia, wypróżniania lub oddawania moczu. Takie informacje mogą być bardzo ważne podczas dalszej diagnostyki.
Dieta może pomóc w łagodzeniu części dolegliwości, ale nie zastąpi diagnostyki. Jeśli objawy trwają mimo zmian w sposobie odżywiania, warto wrócić do lekarza i poszukać ich przyczyny szerzej.
Jeśli nie wiesz już, co warto zmienić w sposobie odżywiania, a czego nie ma sensu dalej eliminować, umów się na konsultację. Wspólnie uporządkujemy Twoje objawy, sposób jedzenia i dotychczasowe próby leczenia oraz zastanowimy się, co rzeczywiście może Ci pomóc.
